Η «μεσογειακή διατροφή» είναι σύγχρονος επιστημονικός όρος· κανένας αρχαίος Έλληνας δεν την περιέγραψε με τη σημερινή της μορφή. Ωστόσο, η βασική ιδέα ότι η υγεία εξαρτάται από ολόκληρο τον τρόπο ζωής έχει βαθιές ελληνικές ρίζες.
Η αρχαία λέξη «δίαιτα» δεν σήμαινε απλώς κατάλογο τροφίμων, αλλά καθημερινό καθεστώς ζωής: φαγητό, ποτό, κίνηση, ύπνο, εργασία και σχέση με το περιβάλλον.
Ένας πρώιμος φιλοσοφικός πρόδρομος ήταν η πυθαγόρεια παράδοση του 6ου αιώνα π.Χ. Οι Πυθαγόρειοι συνέδεαν τη διατροφή με την εγκράτεια, την αυτοπειθαρχία και την ηθική συμπεριφορά, ενώ αρχαίες μαρτυρίες τούς αποδίδουν αποχή από το κρέας και ειδικούς διατροφικούς περιορισμούς. Δεν επρόκειτο για μεσογειακό πρότυπο με τη σύγχρονη έννοια, αλλά για μια πρώιμη αντίληψη ότι το τι τρώμε αποτελεί μέρος του τρόπου με τον οποίο επιλέγουμε να ζούμε.
Η σημαντικότερη ιατρική τομή ήρθε με το Ιπποκρατικό corpus, τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. Στα έργα «Περί Διαίτης» και «Περί Διαίτης Υγιεινής», η διατήρηση της υγείας βασίζεται στην ισορροπία τροφής και άσκησης, με προσαρμογές ανάλογα με την εποχή, το κλίμα, την ηλικία και τη σωματική κατάσταση. Η προσέγγιση ήταν προληπτική και εξατομικευμένη: δεν υπήρχε μία ιδανική δίαιτα για όλους, αλλά ένα κατάλληλο μέτρο για κάθε άνθρωπο.
Ο Πλάτων μετέφερε την ίδια λογική στη φιλοσοφία. Στους διαλόγους του προβάλλει τη μετριοπάθεια και ένα λιτό πρότυπο με δημητριακά, όσπρια, φρούτα, γάλα, μέλι και ψάρια, ενώ θεωρεί ότι το κρέας, τα γλυκίσματα και το κρασί χρειάζονται περιορισμό. Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στα τρόφιμα, αλλά στην αποφυγή της υπερβολής ως προϋπόθεση σωματικής και κοινωνικής ισορροπίας.
Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Έλληνας ιατρός Γαληνός συστηματοποίησε αυτή την παράδοση. Η «υγιεινή» του περιλάμβανε τροφή και ποτό, άσκηση και ανάπαυση, ύπνο και εγρήγορση, αέρα, νερό, ηλικία και σωματική κατάσταση. Έτσι, η δίαιτα καθιερώθηκε ως μέσο διατήρησης της υγείας και όχι απλώς ως θεραπεία μετά την εμφάνιση μιας ασθένειας.
Η σημερινή μεσογειακή διατροφή διαμορφώθηκε επιστημονικά τον 20ό αιώνα. Ο Ancel Keys και η Μελέτη των Επτά Χωρών εξέτασαν πληθυσμούς της Κρήτης και άλλων μεσογειακών περιοχών, συνδέοντας το παραδοσιακό τους πρότυπο με χαμηλότερη καρδιαγγειακή θνησιμότητα. Αργότερα, οι Έλληνες επιδημιολόγοι Αντωνία Τριχοπούλου και Δημήτριος Τριχόπουλος το μετέτρεψαν σε μετρήσιμη κλίμακα προσήλωσης και τεκμηρίωσαν τη σχέση του με μεγαλύτερη επιβίωση σε ελληνικό πληθυσμό.
Η εξέλιξη οδηγεί, επομένως, από την αρχαία «δίαιτα» στη σύγχρονη επιστήμη: μέτρο, φυτικές τροφές, σωματική κίνηση, εποχικότητα και κοινό τραπέζι. Η UNESCO αναγνωρίζει πλέον τη μεσογειακή διατροφή όχι μόνο ως διατροφικό σχήμα, αλλά ως σύνολο γνώσεων, παραδόσεων, φιλοξενίας και κοινωνικής ζωής—μια σύγχρονη επιστροφή στην αρχαιοελληνική έννοια του τρόπου ζωής.