Ό,τι καταναλώνουμε σε ρόφημα μπορεί να καταταχθεί σε σχετικά ουδέτερο, ωφέλιμο ή επιβαρυντικό για την υγεία του εγκεφάλου μας. Τα ροφήματα με προσθήκη ζάχαρης αλλά και το αλκοόλ, για παράδειγμα, είναι ικανά να επηρεάσουν αρνητικά τις γνωστικές επιδόσεις. Αντίθετα, ο καφές και το τσάι εμφανίζονται διαρκώς σε έρευνες ως επιλογές που υποστηρίζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Τι δείχνουν οι πιο πρόσφατες επιστημονικές μελέτες για τα δύο αυτά διαδεδομένα ροφήματα; Ποια είναι τα ευρήματα σχετικά με τις ποσότητες κατανάλωσης και τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες;
Καφές
Ο καφές αποτελεί ένα από τα πιο διαδεδομένα ροφήματα παγκοσμίως. Για το συγκεκριμένο αγαπημένο ρόφημα και τη σύνδεσή του με την εγκεφαλική υγεία, η επιστημονική συζήτηση εστιάζει κυρίως στις επιμέρους λεπτομέρειες. Αυτό οφείλεται εν μέρει στις διαφοροποιήσεις στον τρόπο παρασκευής του, αλλά και στον διαφορετικό τρόπο που η καφεΐνη δρα ανάλογα με τη δόση.
Μια πρόσφατη μετα-ανάλυση δείχνει ότι ο καφές και η καφεΐνη ενδέχεται να ασκούν προστατευτική επίδραση στη διάθεση, ενώ άλλη μελέτη υποδεικνύει πιθανό όφελος στις γνωστικές λειτουργίες με κατανάλωση περίπου 2,5 φλιτζανιών ημερησίως. Παράλληλα, δεδομένα από παρατηρητικές έρευνες αναφέρουν ότι η μέτρια πρόσληψη καφέ μπορεί να σχετίζεται με επιβράδυνση της γνωστικής έκπτωσης.
Οι βασικοί μηχανισμοί που συνδέουν τον καφέ με τη λειτουργία του εγκεφάλου περιλαμβάνουν μεταβολές σε νευροδιαβιβαστές όπως η ντοπαμίνη, τη δράση των πολυφαινολών στο ανοσοποιητικό και στο οξειδωτικό στρες, καθώς και πιθανή ενίσχυση της νευροπλαστικότητας.
Για όσους καταναλώνουμε καφέ (και πρόκειται για πολύ μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού), είναι σημαντικό να μπαίνουν σαφή όρια στην ημερήσια πρόσληψη.
Ποιοι δεν πρέπει να πίνουν καφέ; Τα επιστημονικά δεδομένα εδώ σχετίζονται κυρίως με την καφεΐνη. Ορισμένα άτομα μεταβολίζουν διαφορετικά την ουσία αυτή, με αποτέλεσμα να εμφανίζουν άγχος ή υπερένταση, ενώ η κατανάλωση αργά μέσα στην ημέρα μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο, κάτι που δεν είναι ευνοϊκό για την εγκεφαλική υγεία. Οι έγκυες και οι θηλάζουσες χρειάζεται επίσης να είναι πιο προσεκτικές.
Για τους περισσότερους ανθρώπους, 2 έως 3 φλιτζάνια ημερησίως, κατά προτίμηση πριν το μεσημέρι όταν περιέχουν καφεΐνη, θεωρούνται ένα λογικό όριο.
Αν και τα δεδομένα για τον καφέ χωρίς καφεΐνη είναι πιο περιορισμένα, φαίνεται ότι μπορεί επίσης να παρέχει ορισμένα πιθανά οφέλη για τον εγκέφαλο.
Τσάι
Παλαιότερη ανασκόπηση εντόπισε ενδείξεις για ποικίλα οφέλη από την κατανάλωση 2 έως 3 φλιτζανιών πράσινου ή μαύρου τσαγιού καθημερινά, ενώ μετα-ανάλυση του 2024 επιβεβαίωσε τη θετική επίδραση, προτείνοντας όμως χαμηλότερη ποσότητα, περίπου 1,5 έως 2 φλιτζάνια την ημέρα. Πιο πρόσφατα δεδομένα ενισχύουν την πιθανή συμβολή του τσαγιού στη γνωστική λειτουργία, με βέλτιστο εύρος γύρω στα 2–3 φλιτζάνια, αν και ανάλυση του 2025 για το πράσινο τσάι matcha δεν κατέληξε σε αντίστοιχα οφέλη.
Όπως συμβαίνει και με τον καφέ, το τσάι περιέχει υψηλές συγκεντρώσεις πολυφαινολών, οι οποίες έχουν μελετηθεί για τη δράση τους στη ρύθμιση μεταβολικών διεργασιών, στη φλεγμονή του εγκεφάλου και στο οξειδωτικό στρες. Η L-θεανίνη, ένα αμινοξύ που περιέχεται στο τσάι, έχει συσχετιστεί σε ορισμένες έρευνες με βελτίωση της νοητικής απόδοσης και παρουσιάζει αγχολυτικές ιδιότητες.
Σε ό,τι αφορά την κατανάλωση τσαγιού, το βασικό ζήτημα παραμένει επίσης η περιεκτικότητα σε καφεΐνη.
Το μαύρο τσάι συνήθως περιέχει τα υψηλότερα επίπεδα καφεΐνης, ενώ διαφορετικές ποικιλίες ή συνδυασμοί μπορεί να εμφανίζουν μεγαλύτερη ή μικρότερη συγκέντρωση. Όταν είναι δυνατό, καλό είναι να γνωρίζετε την ποσότητα καφεΐνης που περιέχει το ρόφημά σας και, σε περίπτωση αβεβαιότητας, να προτιμώνται επιλογές με χαμηλότερη καφεΐνη ή αφεψήματα χωρίς καφεΐνη, ειδικά τις απογευματινές ώρες.
Συνολικά, τα συγκεκριμένα ροφήματα φαίνεται να προσφέρουν σημαντικά οφέλη για την εγκεφαλική υγεία, εφόσον καταναλώνονται με μέτρο και τηρούνται οι απαραίτητες προφυλάξεις ως προς την πρόσληψη καφεΐνης.