Ο όρος «λειχήνα του δέρματος» χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή γλώσσα για τον ομαλό λειχήνα (lichen planus), μια χρόνια φλεγμονώδη πάθηση που μπορεί να επηρεάσει το δέρμα, το στόμα, τα γεννητικά όργανα, τα νύχια και το τριχωτό της κεφαλής.
Παρά το όνομά του, ο ομαλός λειχήνας δεν είναι μυκητίαση και δεν είναι μεταδοτικός. Δεν μεταδίδεται με την επαφή, με κοινές πετσέτες ή από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Πρόκειται για ανοσολογικά διαμεσολαβούμενη φλεγμονή, κατά την οποία κύτταρα του ανοσοποιητικού επιτίθενται σε κύτταρα της επιδερμίδας. Η ακριβής αιτία αυτής της αντίδρασης δεν είναι πάντα γνωστή.
Πώς μοιάζει ο ομαλός λειχήνας;
Η κλασική μορφή στο δέρμα δημιουργεί μικρές, επίπεδες και σχετικά γυαλιστερές βλατίδες. Το χρώμα τους μπορεί να είναι ερυθρό, ιώδες, καφέ ή γκριζωπό, ανάλογα και με τον φυσικό τόνο του δέρματος.
Οι βλάβες έχουν συχνά πολυγωνικό σχήμα και μπορεί να ενώνονται μεταξύ τους σχηματίζοντας μεγαλύτερες πλάκες.
Στην επιφάνειά τους είναι δυνατόν να διακρίνονται πολύ λεπτές λευκές γραμμές, γνωστές ως γραμμώσεις Wickham, οι οποίες αποτελούν χαρακτηριστικό κλινικό εύρημα.
Ο κνησμός είναι συχνός και σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονος, ακόμη και όταν η έκταση του εξανθήματος είναι σχετικά μικρή.
Σε ποια σημεία εμφανίζεται;
Ο ομαλός λειχήνας μπορεί να εμφανιστεί σχεδόν οπουδήποτε, αλλά ορισμένες περιοχές προσβάλλονται συχνότερα.
Χαρακτηριστικές θέσεις είναι οι εσωτερικές επιφάνειες των καρπών, οι αστράγαλοι, οι κνήμες και η οσφυϊκή περιοχή.
Μερικές φορές οι βλάβες εμφανίζονται πάνω σε σημεία όπου το δέρμα έχει προηγουμένως τραυματιστεί ή ξυστεί. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται φαινόμενο Koebner.
Για αυτό το συνεχές ξύσιμο δεν προκαλεί μόνο περισσότερο ερεθισμό. Μπορεί σε ορισμένους ασθενείς να ευνοήσει την εμφάνιση νέων βλαβών κατά μήκος των γραμμών του τραυματισμού.
Είναι πάντα ίδιος ο λειχήνας;
Όχι. Υπάρχουν αρκετές μορφές ομαλού λειχήνα και η εικόνα μπορεί να διαφέρει σημαντικά.
Ο υπερτροφικός λειχήνας δημιουργεί παχιές, έντονα κνησμώδεις πλάκες, συχνά στις κνήμες.
Ο δακτυλιοειδής λειχήνας σχηματίζει βλάβες σε σχήμα δακτυλίου, ενώ ο μελαγχρωματικός λειχήνας χαρακτηρίζεται περισσότερο από καφέ ή γκριζωπές δυσχρωμίες.
Υπάρχουν επίσης μορφές που προσβάλλουν κυρίως τους βλεννογόνους, τα νύχια ή το τριχωτό της κεφαλής.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ο όρος «λειχήνας» από μόνος του δεν αρκεί για ακριβή διάγνωση.
Τι είναι ο στοματικός λειχήνας;
Ο στοματικός ομαλός λειχήνας μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και χωρίς καθόλου βλάβες στο δέρμα.
Συχνά δημιουργεί λεπτές λευκές γραμμές με δικτυωτή μορφή στο εσωτερικό των παρειών. Αυτή η μορφή μπορεί να μην προκαλεί ιδιαίτερα συμπτώματα.
Άλλοι ασθενείς παρουσιάζουν ερυθρότητα, ευαισθησία ή επώδυνες διαβρώσεις και έλκη. Τότε μπορεί να υπάρχει κάψιμο κατά την κατανάλωση όξινων, πικάντικων ή πολύ ζεστών τροφών.
Ο στοματικός λειχήνας τείνει να έχει περισσότερο χρόνια πορεία από τον κλασικό δερματικό λειχήνα και χρειάζεται παρακολούθηση.
Τι συμβαίνει όταν προσβάλλεται το τριχωτό;
Όταν μια συγγενής μορφή της νόσου προσβάλλει τους τριχοθυλάκους του τριχωτού, ονομάζεται θυλακικός λειχήνας ή lichen planopilaris.
Μπορεί να προκαλέσει ερυθρότητα και απολέπιση γύρω από τις τρίχες, κνησμό, κάψιμο ή ευαισθησία.
Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι η παρατεταμένη φλεγμονή μπορεί να καταστρέψει τους τριχοθυλάκους και να οδηγήσει σε ουλωτική αλωπεκία.
Όταν ένας θύλακος έχει καταστραφεί και αντικατασταθεί από ουλώδη ιστό, η τρίχα συνήθως δεν μπορεί να αναπτυχθεί ξανά.
Για αυτό η έγκαιρη διάγνωση μιας ύποπτης ουλωτικής τριχόπτωσης έχει ιδιαίτερη σημασία.
Μπορεί να προσβάλει τα νύχια;
Ναι. Ο ομαλός λειχήνας μπορεί να επηρεάσει ένα ή περισσότερα νύχια.
Μπορεί να προκαλέσει λέπτυνση, επιμήκεις γραμμώσεις, ρωγμές, παραμόρφωση ή μερική απώλεια του νυχιού.
Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να δημιουργηθεί μόνιμη ουλοποίηση στη μήτρα του νυχιού, με αποτέλεσμα μη αναστρέψιμη παραμόρφωση.
Επειδή τα νύχια μεγαλώνουν αργά, τα αποτελέσματα της θεραπείας χρειάζονται χρόνο για να γίνουν εμφανή. Παράλληλα, η έγκαιρη αντιμετώπιση είναι σημαντική όταν υπάρχει κίνδυνος μόνιμης βλάβης.
Τι προκαλεί τον ομαλό λειχήνα;
Η ακριβής αιτία παραμένει άγνωστη.
Γνωρίζουμε ότι συμμετέχει το ανοσοποιητικό σύστημα και ειδικότερα Τ-λεμφοκύτταρα που προκαλούν φλεγμονή στην περιοχή όπου συναντώνται η επιδερμίδα και το χόριο.
Δεν πρόκειται όμως για μια απλή «αλλεργία» και συνήθως δεν μπορεί να εντοπιστεί ένας συγκεκριμένος παράγοντας που ευθύνεται.
Ορισμένα φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν λειχηνοειδές εξάνθημα, το οποίο μοιάζει πολύ με τον ομαλό λειχήνα. Για αυτό ο δερματολόγος χρειάζεται να γνωρίζει όλα τα φάρμακα και συμπληρώματα που λαμβάνει ο ασθενής.
Η φαρμακευτική αγωγή δεν πρέπει να διακόπτεται αυθαίρετα επειδή εμφανίστηκε ένα ύποπτο εξάνθημα.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Σε μια τυπική περίπτωση, η κλινική εικόνα μπορεί να είναι αρκετά χαρακτηριστική.
Ο δερματολόγος εξετάζει όχι μόνο το εξάνθημα αλλά, όταν χρειάζεται, το στόμα, τα νύχια και το τριχωτό της κεφαλής.
Εάν υπάρχει αμφιβολία ή η μορφή είναι άτυπη, μπορεί να πραγματοποιηθεί βιοψία δέρματος.
Ένα μικρό δείγμα εξετάζεται στο μικροσκόπιο και μπορεί να αποκαλύψει τη χαρακτηριστική φλεγμονώδη αντίδραση του ομαλού λειχήνα.
Η βιοψία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν πρέπει να αποκλειστούν άλλες παθήσεις που μπορεί να μοιάζουν κλινικά με λειχήνα.
Πώς αντιμετωπίζεται ο λειχήνας του δέρματος;
Δεν χρειάζονται όλοι οι ασθενείς την ίδια θεραπεία.
Οι περιορισμένες δερματικές βλάβες μπορεί να υποχωρήσουν σταδιακά ακόμη και χωρίς θεραπεία. Όταν όμως υπάρχει έντονος κνησμός ή ενεργή φλεγμονή, χρησιμοποιούνται συχνά τοπικά κορτικοστεροειδή.
Ανάλογα με την περιοχή και τη μορφή της νόσου, μπορεί να χρησιμοποιηθούν επίσης αναστολείς καλσινευρίνης, όπως τακρόλιμους ή πιμεκρόλιμους.
Σε παχιές και επίμονες πλάκες μπορεί να χρειαστούν ενδοβλαβικές εγχύσεις κορτικοστεροειδών.
Για πιο εκτεταμένη νόσο υπάρχουν επιλογές όπως η φωτοθεραπεία ή συστηματικά φάρμακα. Η επιλογή γίνεται εξατομικευμένα, καθώς διαφορετική αντιμετώπιση χρειάζεται ο απλός δερματικός λειχήνας και διαφορετική η προσβολή του στόματος, των νυχιών ή του τριχωτού.
Αφήνει σημάδια;
Οι κλασικές δερματικές βλάβες συχνά υποχωρούν χωρίς πραγματική ουλή, αλλά μπορεί να αφήσουν μεταφλεγμονώδη υπερμελάγχρωση.
Έτσι, ακόμη και όταν η ενεργή φλεγμονή έχει σταματήσει, μπορεί να παραμένουν καφέ ή γκριζωπές κηλίδες για αρκετούς μήνες.
Οι δυσχρωμίες είναι συχνά πιο έντονες και περισσότερο επίμονες σε σκουρότερους φωτότυπους.
Ο υπερτροφικός λειχήνας μπορεί να αφήσει πιο έντονες αλλοιώσεις, ενώ η προσβολή του τριχωτού και των νυχιών μπορεί να προκαλέσει μόνιμες βλάβες εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.
Είναι επικίνδυνος;
Ο συνηθισμένος ομαλός λειχήνας του δέρματος είναι καλοήθης και σε αρκετούς ανθρώπους υποχωρεί μέσα σε ένα έως δύο χρόνια, αν και μπορεί να διαρκέσει περισσότερο ή να υποτροπιάσει.
Διαφορετική προσοχή χρειάζονται οι χρόνιες διαβρωτικές μορφές των βλεννογόνων. Στον επίμονο στοματικό ή γεννητικό λειχήνα υπάρχει μικρός αλλά υπαρκτός κίνδυνος ανάπτυξης ακανθοκυτταρικού καρκινώματος, γι’ αυτό συνιστάται μακροχρόνια παρακολούθηση.
Μια χρόνια βλάβη που αλλάζει χαρακτήρα, δημιουργεί σκληρία, εμφανίζει επίμονο έλκος ή αιμορραγεί χρειάζεται επανεξέταση.
Αντίστοιχα, νέα απώλεια μαλλιών με ουλοποίηση, γρήγορες αλλοιώσεις στα νύχια ή επώδυνες πληγές στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα είναι λόγοι για έγκαιρη δερματολογική αξιολόγηση. Στις μορφές αυτές, η θεραπεία δεν στοχεύει μόνο στην ανακούφιση του κνησμού αλλά κυρίως στην πρόληψη μόνιμης βλάβης.
