Οι φακίδες είναι μικρές, επίπεδες καφέ κηλίδες που εμφανίζονται κυρίως σε περιοχές του δέρματος που εκτίθενται στον ήλιο, όπως η μύτη, τα μάγουλα, οι ώμοι, το ντεκολτέ και τα χέρια. Ο ιατρικός όρος για τις κλασικές φακίδες είναι εφηλίδες (ephelides).
Είναι καλοήθεις και δεν αποτελούν από μόνες τους κάποια δερματική νόσο. Η εμφάνισή τους καθορίζεται κυρίως από δύο παράγοντες που συνεργάζονται μεταξύ τους: τη γενετική προδιάθεση και την υπεριώδη ακτινοβολία.
Γι’ αυτό και κάποιοι άνθρωποι γεμίζουν φακίδες μετά από λίγες ημέρες στον ήλιο, ενώ άλλοι δεν εμφανίζουν σχεδόν ποτέ.
Τι συμβαίνει πραγματικά μέσα στο δέρμα;
Το χρώμα του δέρματος καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τη μελανίνη, μια φυσική χρωστική που παράγεται από ειδικά κύτταρα της επιδερμίδας, τα μελανοκύτταρα.
Όταν το δέρμα εκτίθεται στην υπεριώδη ακτινοβολία, ενεργοποιούνται μηχανισμοί που αυξάνουν την παραγωγή μελανίνης. Πρόκειται ουσιαστικά για μέρος της φυσικής άμυνας του δέρματος απέναντι στην ηλιακή ακτινοβολία.
Στις φακίδες, συγκεκριμένες μικρές περιοχές παράγουν περισσότερο χρωστικό υλικό. Το ενδιαφέρον είναι ότι στις κλασικές εφηλίδες δεν αυξάνεται απαραίτητα ο αριθμός των μελανοκυττάρων. Αυξάνεται κυρίως η παραγωγή και η τοπική συγκέντρωση μελανίνης.
Έτσι δημιουργούνται τα χαρακτηριστικά μικρά καφέ στίγματα.
Γιατί κάποιοι άνθρωποι έχουν πολύ περισσότερες φακίδες;
Η απάντηση βρίσκεται σε σημαντικό βαθμό στα γονίδια.
Ένα από τα γονίδια που έχουν συσχετιστεί έντονα με την εμφάνιση φακίδων είναι το MC1R, το οποίο συμμετέχει στη ρύθμιση της παραγωγής διαφορετικών μορφών μελανίνης.
Ορισμένες παραλλαγές του MC1R σχετίζονται με ανοιχτόχρωμο δέρμα, κόκκινα ή ξανθά μαλλιά, μεγαλύτερη ευαισθησία στον ήλιο και αυξημένη τάση για φακίδες.
Αυτός είναι ο λόγος που οι φακίδες είναι ιδιαίτερα συχνές σε άτομα με ανοιχτό φωτότυπο. Δεν περιορίζονται όμως αποκλειστικά σε αυτούς. Μπορούν να εμφανιστούν και σε ανθρώπους με πιο σκούρο δέρμα και μαλλιά.
Συχνά παρατηρείται επίσης οικογενειακή προδιάθεση: εάν οι γονείς έχουν πολλές φακίδες, είναι πιθανότερο να εμφανίσουν και τα παιδιά.
Γιατί εμφανίζονται περισσότερο το καλοκαίρι;
Οι φακίδες αποτελούν ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλληλεπίδρασης γενετικής και περιβάλλοντος.
Το άτομο έχει τη γενετική προδιάθεση, αλλά η UV ακτινοβολία λειτουργεί ως βασικός παράγοντας ενεργοποίησης.
Γι’ αυτό οι φακίδες συχνά:
- σκουραίνουν την άνοιξη και το καλοκαίρι,
- αυξάνονται μετά από έκθεση στον ήλιο,
- γίνονται πιο ανοιχτές τον χειμώνα,
- εμφανίζονται κυρίως στις ακάλυπτες περιοχές του σώματος.
Μερικές μπορεί να γίνουν τόσο ανοιχτές κατά τους χειμερινούς μήνες ώστε να φαίνεται ότι έχουν εξαφανιστεί και να επανεμφανιστούν το επόμενο καλοκαίρι.
Σε ποια ηλικία ξεκινούν;
Οι πραγματικές φακίδες συνήθως αρχίζουν να γίνονται ορατές κατά την παιδική ηλικία, μετά την έναρξη επαναλαμβανόμενης έκθεσης στον ήλιο.
Ένα παιδί μπορεί επομένως να γεννηθεί χωρίς φακίδες και να αρχίσει να τις εμφανίζει σταδιακά στα πρώτα χρόνια της ζωής του.
Συχνά γίνονται περισσότερο εμφανείς στην παιδική και εφηβική ηλικία. Σε αρκετούς ανθρώπους αργότερα εξασθενούν και γίνονται λιγότερο έντονες.
Αυτό αποτελεί μία από τις διαφορές τους από άλλες καφέ κηλίδες που εμφανίζονται περισσότερο με την πάροδο της ηλικίας.
Φακίδες και πανάδες είναι το ίδιο;
Στην καθημερινή γλώσσα οι όροι χρησιμοποιούνται αρκετά ελεύθερα, όμως δερματολογικά δεν είναι όλες οι καφέ κηλίδες φακίδες.
Ιδιαίτερα συχνή είναι η σύγχυση μεταξύ των εφηλίδων και των ηλιακών φακών (solar lentigines).
Οι κλασικές φακίδες εμφανίζονται συχνά από μικρή ηλικία, είναι συνήθως μικρές και μεταβάλλονται αισθητά ανάλογα με την εποχή και την έκθεση στον ήλιο.
Οι ηλιακές φακές, αντίθετα, συνδέονται περισσότερο με τη συσσωρευμένη ηλιακή έκθεση με την πάροδο των ετών. Είναι συχνές στο πρόσωπο και στη ράχη των χεριών και, αφού εμφανιστούν, συνήθως παραμένουν ορατές και τον χειμώνα.
Αυτή η διάκριση είναι σημαντική και όταν κάποιος ενδιαφέρεται για αισθητική αντιμετώπιση.
Είναι επικίνδυνες οι φακίδες;
Οι απλές φακίδες είναι καλοήθεις βλάβες και δεν μετατρέπονται σε μελάνωμα.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: οι άνθρωποι με πολλές φακίδες έχουν συχνά ανοιχτό φωτότυπο και μεγαλύτερη ευαισθησία στην υπεριώδη ακτινοβολία. Επομένως, οι φακίδες μπορούν έμμεσα να αποτελούν ένδειξη ενός δέρματος που χρειάζεται ιδιαίτερα προσεκτική φωτοπροστασία.
Δεν πρέπει επίσης κάθε καινούργια καφέ κηλίδα να θεωρείται αυτομάτως φακίδα. Ένας σπίλος, μια ηλιακή φακή και ορισμένες άλλες μελαγχρωματικές βλάβες μπορεί να μοιάζουν οπτικά μεταξύ τους.
Μπορούμε να εμποδίσουμε την εμφάνισή τους;
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τη γενετική προδιάθεση, μπορούμε όμως να περιορίσουμε την ένταση και το εποχικό σκουρόχρωμα των φακίδων μειώνοντας την έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία.
Η βάση είναι η καθημερινή φωτοπροστασία: αντηλιακό ευρέος φάσματος με υψηλό δείκτη προστασίας στις εκτεθειμένες περιοχές, σωστή ποσότητα και ανανέωση όταν απαιτείται.
Σημαντικά είναι επίσης το καπέλο, η σκιά και η αποφυγή παρατεταμένης άμεσης έκθεσης τις ώρες έντονης ηλιοφάνειας.
Η φωτοπροστασία δεν γίνεται μόνο για να μην εμφανιστούν φακίδες. Περιορίζει παράλληλα τη συνολική UV επιβάρυνση του δέρματος, τη φωτογήρανση και τον κίνδυνο καρκίνου του δέρματος.
Μπορούν οι φακίδες να αφαιρεθούν;
Επειδή είναι ακίνδυνες, οι φακίδες δεν χρειάζονται θεραπεία για ιατρικούς λόγους.
Εάν κάποιος επιθυμεί να τις μειώσει για αισθητικούς λόγους, υπάρχουν επιλογές όπως συγκεκριμένες θεραπείες laser και άλλες μέθοδοι αντιμετώπισης της μελάγχρωσης. Το αποτέλεσμα όμως δεν είναι πάντα μόνιμο.
Αν συνεχιστεί η έκθεση στον ήλιο, οι φακίδες μπορούν να σκουρύνουν ξανά ή να εμφανιστούν νέες. Γι’ αυτό οποιαδήποτε αισθητική θεραπεία χωρίς συστηματική φωτοπροστασία έχει περιορισμένη αξία.
Πότε μια «φακίδα» χρειάζεται εξέταση;
Οι περισσότερες φακίδες έχουν παρόμοιο χρώμα και εμφάνιση και ακολουθούν ένα σχετικά σταθερό μοτίβο. Μια μεμονωμένη κηλίδα που αρχίζει να συμπεριφέρεται διαφορετικά από τις υπόλοιπες δεν πρέπει απλώς να θεωρείται φακίδα.
Δερματολογικός έλεγχος είναι σκόπιμος όταν μια καφέ βλάβη εμφανίζεται πρόσφατα και αλλάζει, μεγαλώνει, αποκτά πολλά διαφορετικά χρώματα ή έντονα ακανόνιστα χαρακτηριστικά, καθώς και όταν αιμορραγεί ή παρουσιάζει άλλα ασυνήθιστα συμπτώματα.
Η δερματοσκόπηση επιτρέπει στον δερματολόγο να εξετάσει δομές που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι και να διακρίνει μια συνηθισμένη φακίδα ή ηλιακή φακή από μια βλάβη που χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση ή περαιτέρω διερεύνηση.