Το Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας εκτιμά ότι τις επόμενες τρεις δεκαετίες η Ελλάδα θα συνεχίσει να συρρικνώνεται πληθυσμιακά, με το δημογραφικό πρόβλημα να βαθαίνει, καθώς η διαφορά γεννήσεων – θανάτων θα παραμείνει μόνιμα αρνητική.
Η μελέτη με τίτλο «Δημογραφικό και υπογεννητικότητα στην Ελλάδα σήμερα: Δημογραφικές αδράνειες και κοινωνικές προκλήσεις», την οποία υπογράφει η επίκουρη καθηγήτρια Ιφιγένεια Κοκκάλη, διευθύντρια του Εργαστηρίου, και επικαλείται το ΑΠΕ-ΜΠΕ, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι λόγοι που ευθύνονται για αυτήν την κατάρρευση δεν εντοπίζονται μόνο εντός του πεδίου της δημογραφίας, αλλά αφορούν συνολικότερα στις κοινωνικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες».
Κατάρρευση γεννήσεων – Ρεκόρ χαμηλού το 2023
Το 2023 καταγράφηκαν μόλις 72,3 χιλιάδες γεννήσεις, αριθμός σχεδόν μισός σε σύγκριση με τον ετήσιο μέσο όρο της περιόδου 1951-1970. Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον ανάμεσα στις χώρες της Ε.Ε. με τους χαμηλότερους δείκτες γονιμότητας, καθώς η διαγενεακή γονιμότητα κυμαίνεται στα 1,3 με 1,4 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης (2,07).
Μεταξύ 2011 και 2024, η χώρα απώλεσε σχεδόν μισό εκατομμύριο κατοίκους, εξαιτίας τόσο της αρνητικής φυσικής κίνησης όσο και της μετανάστευσης. Παράλληλα, η Ελλάδα θεωρείται μία από τις πιο «γηρασμένες» κοινωνίες της Ευρώπης, με το 23% των πολιτών να έχει ηλικία άνω των 65 ετών. Μόνο το 2023, οι ηλικιωμένοι ήταν κατά ένα εκατομμύριο περισσότεροι από τα παιδιά ηλικίας 0-14 ετών.
Ταυτόχρονα, αυξάνονται τα ποσοστά ατεκνίας. Για τις γενιές γύρω στο 1980, περίπου το 20% παραμένει χωρίς απογόνους.
Η καμπή του 2011
Η Ιφιγένεια Κοκκάλη σημειώνει ότι «η μείωση του πληθυσμού της Ελλάδας ξεκίνησε από το 2011, και όχι νωρίτερα, λόγω ακριβώς της μαζικής εισόδου αλλοδαπών μεταξύ 1991 και 2010, που είχε ως αποτέλεσμα ένα θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο κατά 795.000 άτομα».
Όπως εξηγεί, «η μαζική είσοδος νέων κυρίως ατόμων σε αναζήτηση εργασίας συνέτεινε, εκτός των άλλων, στην επιβράδυνση της γήρανσης του πληθυσμού, στην αύξηση της γεννητικότητας και στην τόνωση της δημογραφικής δυναμικής». Έτσι, η αύξηση του πληθυσμού στην περίοδο 1991-2011 οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην παρουσία μεταναστών.
Μετά το 2011, η οικονομική κρίση ανέστρεψε την τάση, με αποτέλεσμα, όπως υπογραμμίζει, «κατά τη δεκαετία 2011-2021, οι έξοδοι συνεχίστηκαν και αφορούν, αφενός, στους οικονομικούς μετανάστες που είχαν εγκατασταθεί στη χώρα τις δύο προηγούμενες δεκαετίες και επέστρεψαν στις πατρίδες τους – αφετέρου στους νέους Έλληνες και τις νέες Ελληνίδες, ηλικίας 25-34 αλλά και 35-45 ετών, οι οποίοι έφυγαν στο εξωτερικό».
Οι κοινωνικές αιτίες πίσω από το πρόβλημα
Η μελέτη επισημαίνει ότι το δημογραφικό δεν εξαρτάται μόνο από αριθμούς γεννήσεων και θανάτων, αλλά συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές συνθήκες.
«Στην ήδη βεβαρημένη πληθυσμιακή δομή της χώρας, θα μπορούσαμε να πούμε σχηματικά ότι το πλαίσιο ζωής στην Ελλάδα, σήμερα, φαίνεται πως είτε ωθεί τους νέους ανθρώπους στη φυγή είτε στην ατεκνία», σημειώνεται.
Οι βασικές αιτίες, όπως αναφέρονται, είναι η δυσκολία εύρεσης εργασίας ανάλογης με το επίπεδο σπουδών και με προοπτικές ανέλιξης, η απουσία αξιοκρατίας, οι χρόνιες παθογένειες του συστήματος, αλλά και οι γενικότερες κοινωνικές συνθήκες που καθιστούν πιο ελκυστική τη μετανάστευση σε κοινωνίες πιο ανοιχτές, ασφαλείς και ανεκτικές.
Στέγη και δημιουργία οικογένειας
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο στεγαστικό πρόβλημα, που αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για τα νεαρά ζευγάρια.
Η Ιφιγένεια Κοκκάλη υπογραμμίζει: «Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι η συμβίωση των νέων ζευγαριών αυξάνει τις πιθανότητες έλευσης του πρώτου παιδιού και επιταχύνει τη δημιουργία οικογένειας. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα αυξάνεται η ηλικία αποχώρησης από την οικογενειακή εστία, η μέση ηλικία στον γάμο και η αντίστοιχη στην απόκτηση των παιδιών. Αυτό, σωρευτικά, και σε συνδυασμό με άλλες αρνητικές παραμέτρους, έχει επιπτώσεις όχι μόνον στη δημιουργία οικογένειας και στην ηλικία τεκνοποίησης, αλλά και στον αριθμό των παιδιών που θα αποκτήσουν οι νεότερες γενεές».
