Το pH του δέρματος είναι ένας όρος που εμφανίζεται συχνά σε καθαριστικά, καλλυντικά και προϊόντα για «ευαίσθητες επιδερμίδες». Δεν πρόκειται όμως μόνο για έναν ισχυρισμό marketing. Η ελαφρώς όξινη επιφάνεια του δέρματος συμμετέχει στη σωστή λειτουργία του δερματικού φραγμού, στη συγκράτηση της υγρασίας και στη διατήρηση ενός ισορροπημένου μικροβιώματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να μετράμε καθημερινά το pH του προσώπου μας ή ότι ένα προϊόν είναι αυτομάτως καλύτερο επειδή γράφει «pH balanced». Έχει όμως σημασία να κατανοήσουμε γιατί ορισμένα πολύ αλκαλικά προϊόντα μπορούν να αφήσουν το δέρμα ξηρό, ερεθισμένο και με αίσθημα τραβήγματος.
Τι ακριβώς σημαίνει pH;
Η κλίμακα pH χρησιμοποιείται για να περιγράψει πόσο όξινο ή αλκαλικό είναι ένα υδατικό περιβάλλον. Κυμαίνεται από 0 έως 14, με το 7 να θεωρείται ουδέτερο. Τιμές χαμηλότερες από 7 είναι όξινες και υψηλότερες από 7 αλκαλικές.
Η επιφάνεια του υγιούς ανθρώπινου δέρματος είναι φυσιολογικά ελαφρώς όξινη. Οι ακριβείς τιμές παρουσιάζουν διακυμάνσεις ανάλογα με το σημείο του σώματος, την ηλικία, τον ιδρώτα, το σμήγμα και περιβαλλοντικούς παράγοντες, αλλά συνήθως βρίσκονται κάτω από το ουδέτερο pH 7.
Αυτό το όξινο περιβάλλον συχνά περιγράφεται ως όξινος μανδύας του δέρματος.
Γιατί χρειάζεται το δέρμα τον «όξινο μανδύα»;
Η κεράτινη στιβάδα, δηλαδή το εξωτερικότερο τμήμα της επιδερμίδας, λειτουργεί σαν ένα πολύπλοκο προστατευτικό τείχος. Περιορίζει την απώλεια νερού και εμποδίζει την εύκολη είσοδο ερεθιστικών ουσιών και μικροοργανισμών.
Το pH συμμετέχει στη ρύθμιση ενζύμων που είναι απαραίτητα για τη σωστή οργάνωση και ανανέωση αυτού του φραγμού.
Όταν το περιβάλλον στην επιφάνεια του δέρματος μεταβάλλεται σημαντικά προς την αλκαλική πλευρά, μπορεί να επηρεαστεί η λειτουργία της κεράτινης στιβάδας. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μεγαλύτερη απώλεια νερού, ξηρότητα και αυξημένη ευαισθησία σε ερεθιστικούς παράγοντες.
Το pH επομένως δεν λειτουργεί ανεξάρτητα. Αποτελεί μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου συστήματος που περιλαμβάνει λιπίδια, πρωτεΐνες, νερό, ιδρώτα, σμήγμα και μικροοργανισμούς.
Τι σχέση έχει το pH με το μικροβίωμα;
Το δέρμα φιλοξενεί τεράστιο αριθμό μικροοργανισμών. Βακτήρια, μύκητες και άλλοι μικροοργανισμοί αποτελούν το φυσιολογικό μικροβίωμα του δέρματος.
Το ελαφρώς όξινο περιβάλλον συμβάλλει στη διατήρηση συνθηκών που ευνοούν τη φυσιολογική μικροβιακή ισορροπία και δυσκολεύουν την υπερβολική ανάπτυξη ορισμένων δυνητικά παθογόνων μικροοργανισμών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα «όξινο» προϊόν απολυμαίνει το δέρμα ή ότι πρέπει να προσπαθούμε να εξαφανίσουμε τα βακτήρια από την επιφάνειά του. Αντίθετα, η σύγχρονη δερματολογία αντιμετωπίζει το μικροβίωμα ως μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας του δέρματος.
Η υπερβολικά επιθετική καθαριότητα μπορεί να διαταράξει αυτή την ισορροπία αντί να τη βελτιώσει.
Γιατί ορισμένα σαπούνια αφήνουν το δέρμα να «τραβάει»;
Τα παραδοσιακά σαπούνια είναι συνήθως αλκαλικά. Μετά τη χρήση τους, το pH στην επιφάνεια του δέρματος μπορεί προσωρινά να αυξηθεί.
Το φυσιολογικό δέρμα έχει την ικανότητα να επαναφέρει σταδιακά την όξινη ισορροπία του. Όταν όμως ο καθαρισμός είναι πολύ συχνός ή χρησιμοποιούνται επανειλημμένα ισχυρά αλκαλικά προϊόντα, μπορεί να αυξηθεί η ξηρότητα και ο ερεθισμός.
Η αίσθηση υπερβολικής «καθαριότητας» και τραβήγματος μετά το πλύσιμο δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ότι ένα καθαριστικό λειτουργεί καλύτερα. Συχνά σημαίνει ότι έχει αφαιρέσει μεγάλο μέρος των φυσικών λιπιδίων της επιφάνειας.
Τα σύγχρονα συνθετικά καθαριστικά, γνωστά και ως syndets, μπορούν να παρασκευαστούν σε pH περισσότερο συμβατό με το δέρμα και συχνά είναι καλύτερα ανεκτά από άτομα με ξηρή ή ευαίσθητη επιδερμίδα.
Το pH έχει σημασία στην ατοπική δερματίτιδα;
Στην ατοπική δερματίτιδα ο δερματικός φραγμός είναι ήδη διαταραγμένος. Έχει παρατηρηθεί ότι το pH του δέρματος μπορεί να είναι υψηλότερο στις προσβεβλημένες περιοχές σε σχέση με το φυσιολογικό δέρμα.
Αυτή η μεταβολή μπορεί να επηρεάζει τη δραστηριότητα ενζύμων της κεράτινης στιβάδας και τη μικροβιακή ισορροπία.
Για αυτό σε άτομα με έκζεμα έχει ιδιαίτερη σημασία η χρήση ήπιων καθαριστικών και η αποφυγή προϊόντων που προκαλούν έντονη ξηρότητα και ερεθισμό.
Δεν χρειάζεται όμως να επιλέγεται ένα προϊόν αποκλειστικά από έναν αριθμό pH. Η συνολική σύνθεση —επιφανειοδραστικές ουσίες, αρώματα, συντηρητικά και άλλα συστατικά— επηρεάζει εξίσου σημαντικά το πόσο καλά θα γίνει ανεκτό.
Και τι συμβαίνει στην ακμή;
Το pH μπορεί να επηρεάζει το μικροπεριβάλλον του δέρματος, αλλά η ακμή είναι πολύ πιο σύνθετη πάθηση.
Η παραγωγή σμήγματος, η απόφραξη των τριχοθυλάκων, η φλεγμονή, ορμονικοί παράγοντες και το Cutibacterium acnes συμμετέχουν στην παθογένειά της.
Επομένως, η χρήση ενός καθαριστικού με «ιδανικό pH» δεν αποτελεί από μόνη της θεραπεία της ακμής.
Αυτό που έχει πρακτική σημασία είναι να αποφεύγονται τα πολύ επιθετικά προϊόντα. Ένα δέρμα με ακμή δεν χρειάζεται να απολιπαίνεται μέχρι να «τρίζει». Η υπερβολική ξηρότητα και ο ερεθισμός μπορούν να κάνουν δυσκολότερη και την ανοχή στις πραγματικές θεραπείες της ακμής, όπως τα ρετινοειδή ή το υπεροξείδιο του βενζοϋλίου.
Μπορούμε να αλλάξουμε το pH του δέρματος με καλλυντικά;
Ναι, αλλά οι αλλαγές είναι συνήθως προσωρινές. Μετά την εφαρμογή ενός προϊόντος, το pH της επιφάνειας μπορεί να μεταβληθεί και στη συνέχεια το δέρμα προσπαθεί να επιστρέψει στη φυσιολογική του ισορροπία.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους που δεν έχει νόημα η εμμονή με έναν «μαγικό» αριθμό.
Δύο καθαριστικά με παρόμοιο pH μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετική επίδραση στο δέρμα επειδή περιέχουν διαφορετικές επιφανειοδραστικές ουσίες και διαφορετικές συγκεντρώσεις συστατικών.
Με άλλα λόγια, το pH είναι σημαντικό χαρακτηριστικό ενός προϊόντος, αλλά δεν μας λέει ολόκληρη την ιστορία.
Προσοχή στα πολύ όξινα προϊόντα
Αν το ελαφρώς όξινο pH είναι φυσιολογικό για το δέρμα, θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι όσο πιο όξινο είναι ένα προϊόν τόσο καλύτερο. Αυτό είναι λάθος.
Τα χημικά peelings, για παράδειγμα, μπορούν να έχουν πολύ χαμηλότερο pH ακριβώς επειδή στόχος τους είναι να προκαλέσουν ελεγχόμενη χημική επίδραση στην επιδερμίδα.
Η αποτελεσματικότητα και η πιθανότητα ερεθισμού ενός οξέος εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, όπως το pH, η συγκέντρωση, το είδος του οξέος και ο χρόνος επαφής.
Ένα προϊόν με υπερβολικά χαμηλό pH μπορεί να προκαλέσει έντονο ερεθισμό ή ακόμη και χημικό έγκαυμα. Δεν πρέπει επομένως να χρησιμοποιούνται αυτοσχέδια όξινα μείγματα με τη λογική ότι «επαναφέρουν το φυσικό pH».
Χρειάζεται πραγματικά ένα «pH balanced» προϊόν;
Η ένδειξη μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά δεν αποτελεί εγγύηση ότι το προϊόν είναι ιδανικό για κάθε δέρμα.
Για ένα φυσιολογικό δέρμα που δεν παρουσιάζει ξηρότητα ή ερεθισμό, συνήθως δεν υπάρχει λόγος να γίνει η μέτρηση του pH κεντρικό κριτήριο ολόκληρης της ρουτίνας περιποίησης.
Σε ξηρό, ευαίσθητο ή ατοπικό δέρμα, έχει μεγαλύτερη σημασία να επιλέγονται ήπια καθαριστικά που σέβονται τον δερματικό φραγμό, να αποφεύγεται το υπερβολικό πλύσιμο και να χρησιμοποιείται κατάλληλη ενυδατική μετά τον καθαρισμό.
Εάν το πρόσωπο ή το σώμα παρουσιάζει συνεχώς τσούξιμο, έντονο τράβηγμα, ξεφλούδισμα και κοκκινίλα μετά το μπάνιο, αξίζει να εξεταστεί συνολικά η ρουτίνα καθαρισμού. Το πρόβλημα μπορεί να μην είναι απλώς ένας «λάθος αριθμός pH», αλλά ο συνδυασμός πολύ δυνατού καθαριστικού, καυτού νερού, συχνού πλυσίματος και ανεπαρκούς ενυδάτωσης.
Το υγιές δέρμα έχει δικούς του μηχανισμούς για να διατηρεί το ελαφρώς όξινο περιβάλλον του. Η καλύτερη καθημερινή στρατηγική είναι συνήθως να μην παρεμβαίνουμε επιθετικά σε αυτή την ισορροπία.