Το ελαιόλαδο είναι σήμερα άμεσα συνδεδεμένο με την Ελλάδα και τη μεσογειακή διατροφή, όμως η ιστορία της παραγωγής του ξεκινά πολύ πριν από την κλασική αρχαιότητα.
Η αξιοποίηση της ελιάς εξελίχθηκε σταδιακά, καθώς οι πρώτες κοινωνίες της ανατολικής Μεσογείου ανακάλυψαν ότι ο καρπός της μπορούσε να δώσει ένα προϊόν με πολλές χρήσεις: τροφή, καύσιμο για φωτισμό, υλικό για την περιποίηση του σώματος αλλά και σημαντικό εμπορικό αγαθό.
Πότε ξεκίνησε η παραγωγή του λαδιού της ελιάς;
Οι αρχαιολογικές ενδείξεις μας μεταφέρουν περίπου 7.000 χρόνια πίσω, στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Έρευνες σε προϊστορικούς οικισμούς στις ακτές του σημερινού Ισραήλ έχουν εντοπίσει θρυμματισμένα κουκούτσια και υπολείμματα ελιάς που συνδέονται με πρώιμες μεθόδους εξαγωγής λαδιού. Μελέτη του University of Haifa τοποθετεί σχετική τεχνολογία παραγωγής στην περιοχή της ακτής Carmel ήδη πριν από περίπου 6.500–7.000 χρόνια.
Η παραγωγή δεν ξεκίνησε απαραίτητα σε μία συγκεκριμένη ημέρα ή σε έναν μόνο πολιτισμό. Πιθανότερα εξελίχθηκε σταδιακά καθώς οι άνθρωποι άρχισαν να εκμεταλλεύονται συστηματικά τις άγριες ελιές και αργότερα να καλλιεργούν το δέντρο.
Στην Ελλάδα, η σχέση με την ελιά έχει επίσης ιστορία χιλιάδων ετών. Το International Olive Council αναφέρει αρχαιολογικά ευρήματα από την Κνωσό, τη Φαιστό, τις Μυκήνες, την Πύλο και άλλες περιοχές, τα οποία δείχνουν ότι η ελιά και τα προϊόντα της είχαν σημαντικό ρόλο ήδη στον αρχαίο ελληνικό κόσμο.
Πώς παραγόταν στην αρχαιότητα;
Η βασική λογική της παραγωγής ήταν εκπληκτικά κοντά στη σημερινή: σπάσιμο του καρπού, δημιουργία ελαιοπολτού, πίεση και διαχωρισμός του λαδιού από τα υπόλοιπα υγρά.
Οι πρώτες τεχνικές ήταν φυσικά πολύ απλές. Οι ελιές μπορούσαν να θρυμματίζονται σε ξύλινα ή πέτρινα δοχεία και στη συνέχεια ο πολτός να πιέζεται μέσα σε σάκους ή άλλα υλικά. Με την πάροδο των αιώνων εμφανίστηκαν πέτρινοι μύλοι, μεγάλοι μοχλοί και οργανωμένα πιεστήρια που επέτρεψαν την επεξεργασία μεγαλύτερων ποσοτήτων καρπού. Το International Olive Council αναφέρει ότι παραδοσιακές τεχνικές που βασίζονταν σε σύνθλιψη και πίεση ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα.
Στη συνέχεια, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι βελτίωσαν σημαντικά τον εξοπλισμό και την οργάνωση της παραγωγής, δημιουργώντας εγκαταστάσεις που μπορούσαν να εξυπηρετήσουν ολόκληρες κοινότητες και εμπορικά δίκτυα.
Γιατί άρχισαν οι άνθρωποι να παράγουν λάδι από την ελιά;
Ο βασικός λόγος ήταν η χρησιμότητά του. Το προϊόν μπορούσε να αποθηκευτεί, να μεταφερθεί και να χρησιμοποιηθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Αποτελούσε τροφή υψηλής ενεργειακής αξίας, χρησιμοποιούνταν στους λύχνους για φωτισμό, στην περιποίηση του σώματος, σε θρησκευτικές τελετές και σταδιακά απέκτησε σημαντική οικονομική αξία.
Στην αρχαία Ελλάδα η ελιά συνδέθηκε με την ευημερία, την ειρήνη και την καθημερινή ζωή. Η παραγωγή της δεν περιοριζόταν πλέον στην κάλυψη των αναγκών μιας οικογένειας. Εξελίχθηκε σε οργανωμένη αγροτική δραστηριότητα και σε σημαντικό κομμάτι του εμπορίου της Μεσογείου.
Έτσι, το ελαιόλαδο δεν έγινε σημαντικό μόνο λόγω της γεύσης του. Η επιτυχία του βασίστηκε στο γεγονός ότι ένα μεσογειακό δέντρο μπορούσε να προσφέρει ένα προϊόν χρήσιμο στην τροφή, τον φωτισμό, την οικονομία και τον πολιτισμό. Από τις πρώτες απλές πιέσεις του καρπού μέχρι τη σύγχρονη παραγωγή στην Κρήτη, την Πελοπόννησο και άλλες περιοχές της Ελλάδας, η ιστορία του παραμένει στενά δεμένη με την ίδια την ιστορία της Μεσογείου.
