Οι επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις του εναέριου χώρου χωρών του ΝΑΤΟ από ρωσικά αεροσκάφη και μη επανδρωμένα συστήματα έχουν φέρει στο τραπέζι ένα κρύο δίλημμα: θα περιοριστούν πλέον οι προειδοποιήσεις ή θα ξεκινήσει απευθείας η χρήση πυρών; Το Politico αναλύει γιατί η απάντηση της Συμμαχίας μέχρι τώρα ήταν συγκρατημένη και γιατί τώρα αυξάνονται οι φωνές υπέρ «σκληρής» αντίδρασης.
Τα πρόσφατα περιστατικά — MiG-31, drones και αναχαιτίσεις
Την Παρασκευή, τρία ρωσικά MiG-31 διέσχισαν για 12 λεπτά τον εναέριο χώρο της Εσθονίας πριν αναχαιτιστούν από μαχητικά του ΝΑΤΟ, ανάμεσα στα οποία συμμετείχαν ιταλικά F-35. Προηγουμένως, ρωσικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη εισήλθαν στον εναέριο χώρο της Πολωνίας — τουλάχιστον τρία εξ αυτών καταρρίφθηκαν από πολωνικά F-16 και ολλανδικά F-35. Κάθε φορά, η Μόσχα επιμένει ότι δεν φέρει ευθύνη, παρά τις ενδείξεις προκλητικής συμπεριφοράς.
Η επίσημη γραμμή του ΝΑΤΟ και οι κοινές προειδοποιήσεις
Οι πρέσβεις του ΝΑΤΟ εξέδωσαν κοινή δήλωση: «Η Ρωσία δεν πρέπει να έχει καμία αμφιβολία: θα χρησιμοποιήσουμε, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, όλα τα απαραίτητα στρατιωτικά και μη εργαλεία για να αμυνθούμε». Ωστόσο, η μετατροπή αυτής της ρητορικής σε πράξη —και μάλιστα σε κατάρριψη ρωσικού αεροσκάφους— απαιτεί πολιτική απόφαση, στρατηγική συναίνεση και την αποφασιστικότητα να αποφευχθεί μονομερής κλιμάκωση.
Εθνικές προειδοποιήσεις και δικαίωμα μονομερούς δράσης
Ορισμένες χώρες του ΝΑΤΟ, όπως Πολωνία και Σουηδία, δηλώνουν ευθέως ότι θα καταρρίψουν ρωσικά αεροσκάφη που θα εισβάλουν στον εναέριο χώρο τους. Τα κράτη-μέλη διαθέτουν εθνική κυριαρχία στον δικό τους εναέριο χώρο και, θεωρητικά, μπορούν να λάβουν μονομερείς αποφάσεις. Στην πράξη όμως, μια τέτοια ενέργεια ενέχει σοβαρό ρίσκο κλιμάκωσης και απαιτεί τη βεβαιότητα πως οι σύμμαχοι θα υποστηρίξουν την απόφαση.
Η διαφορά αντίληψης Ρωσίας – ΝΑΤΟ και οι κανόνες εμπλοκής
Υπάρχει θεμελιώδης διαφορά στον τρόπο που η Ρωσία αντιλαμβάνεται το «πεδίο» —ως εμπόλεμη κατάσταση με τη Δύση— και στον τρόπο που το βλέπει το ΝΑΤΟ. Οι κανόνες εμπλοκής της Συμμαχίας είναι απόρρητοι, προσαρμόζονται ανά αποστολή και εγκρίνονται από το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο· εφαρμόζονται από τον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης (SACEUR). Κάθε αλλαγή απαιτεί ομοφωνία, δηλαδή πολιτική συμφωνία μεταξύ κρατών με διαφορετικά συμφέροντα και ανοχές ρίσκου.
Γιατί δεν κατέρριψαν τα MiG-31 στην Εσθονία;
Στο περιστατικό της Εσθονίας, οι αξιωματούχοι του ΝΑΤΟ αποφάσισαν ότι «δεν υπήρχε άμεση απειλή», όπως εξήγησε ο γενικός γραμματέας. Η απόφαση για κατάρριψη βασίζεται στην αξιολόγηση της απειλής: αν το αεροσκάφος πρόκειται να επιτεθεί, να ρίξει όπλα ή υπάρχει σαφής και άμεση κίνδυνος, η χρήση βίας μπορεί να δικαιολογηθεί. Όταν όμως πρόκειται για προκλητικό πέρασμα χωρίς στοιχεία άμεσης επίθεσης, το κόστος ενός «λάθους» (κατάρριψη που αποδεικνύεται αδικαιολόγητη) μπορεί να είναι ασύγκριτα μεγαλύτερο από το όφελος της άμεσης αντίδρασης.
Πίεση για αλλαγή των κανόνων και εσωτερικές μεταρρυθμίσεις
Χώρες της Βαλτικής και της Κεντρικής Ευρώπης πιέζουν για αυστηροποίηση των κανόνων αεροπορικής αστυνόμευσης και για μεγαλύτερη αυτονομία στον SACEUR. Η Λιθουανία υιοθέτησε νέους κανόνες που επιτρέπουν ταχύτερη αντίδραση· η Ρουμανία συγκαλεί Ανώτατο Αμυντικό Συμβούλιο· η Τσεχία ζητά «απάντηση αναλόγως, ενδεχομένως και με κατάρριψη». Οι διαβουλεύσεις στο ΝΑΤΟ συνεχίζονται για το πώς θα δοθεί μεγαλύτερη ευελιξία χωρίς να θυσιαστεί η συνοχή και η αποτροπή ανεπιθύμητης κλιμάκωσης.
Ο ρόλος της αβεβαιότητας και το «backstop» των ΗΠΑ
Ένας ακόμη περιοριστικός παράγοντας είναι η αβεβαιότητα για τη στάση των ΗΠΑ υπό τη διοίκηση Τραμπ, που, σύμφωνα με αναλυτές, συγκρατεί ευρωπαϊκές αποφάσεις. Η Ευρώπη χρειάζεται βεβαιότητα ότι, σε περίπτωση σοβαρού επεισοδίου, οι ΗΠΑ θα δράσουν με συνέπεια. Αυτό το «αβέβαιο backstop» συγκρατεί την άμεση στρατιωτική απάντηση, ακόμη και όταν πολλές πρωτεύουσες ζητούν σκληρή αντίδραση.
Ιστορικό προηγούμενο — Τουρκία 2015 και τα μαθήματα επιβολής κυρώσεων
Υπάρχει προηγούμενο: το 2015 η Τουρκία κατέρριψε ένα ρωσικό Sukhoi-24 κοντά στα τουρκο-συριακά σύνορα, επικαλούμενη παραβίαση και επανειλημμένες προειδοποιήσεις. Η ενέργεια ήταν μονομερής και προκάλεσε έντονη διπλωματική κρίση, εμπορικές κυρώσεις από τη Ρωσία και τελικά πολιτικά κόστη — αλλά επέφερε και αποτροπή: τα ρωσικά αεροσκάφη απέσυραν δραστηριότητές τους στον τουρκικό εναέριο χώρο. Το επεισόδιο δείχνει ότι η αποφασιστική, ακόμα και μονομερής, ενέργεια έχει κόστος αλλά μπορεί να έχει και αποτρεπτικό αποτέλεσμα.
Τι εξετάζει τώρα το ΝΑΤΟ — Τροποποιήσεις κανόνων και εξουσίες SACEUR
Το ΝΑΤΟ συζητά αν πρέπει να αλλάξουν οι κανόνες εμπλοκής· πώς να δοθεί στον SACEUR μεγαλύτερη ευελιξία χωρίς να απαιτείται κάθε φορά ολική ομοφωνία· και πώς να οριστεί το κριτήριο «άμεση απειλή» ώστε να μην εκτίθενται χώρες σε μονομέρειες ή σε άσκοπα ρίσκα. Οι αμυντικές δομές που ενεργοποιήθηκαν μετά την εισβολή στην Ουκρανία έχουν ήδη δώσει στον SACEUR μεγαλύτερη εξουσία στη διαχείριση υλικού και δυνάμεων, αλλά οι κανόνες εμπλοκής παραμένουν πεδίο πολιτικών συζητήσεων.
Το κρίσιμο δίλημμα και οι επόμενες κινήσεις
Η κλεψύδρα τρέχει: οι πιέσεις από Εσθονία, Λιθουανία, Πολωνία και Τσεχία δυναμώνουν· οι ΗΠΑ έχουν ρόλο-κλειδί· και η Μόσχα θα συνεχίσει να δοκιμάζει τα όρια. Το ΝΑΤΟ πρέπει να αποφασίσει αν θα περιοριστεί στην αναχαίτιση ή αν θα προχωρήσει στην κατάρριψη — επιλέγοντας ουσιαστικά το ρίσκο της άμεσης στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Το επόμενο ρωσικό πέρασμα μπορεί να είναι η στιγμή που οι αποφάσεις αυτές θα κληθούν να γίνουν πράξη.
